|
Ayamun cyber-tasàunt n tsekla n Tmaziàt ayamun cyber-revue de littérature
berbère Numéro 16
Novembre 2003 35 pages Fontes :
http://www.ifrance.com/ayamun/Fontesamazighes.zip |
Retour
au titre
Sommaire:
1°) Le
texte en prose: D tagerfa i ɣ-ţ-igan, sɛur Ɛ.Mezdad
2°) La conférence:
AMEZGUN, sɣur Mohand At-Ighil 3°) Le poème: Imaziɣen, sɣur Ferhat Mhenni 4°) Adresse de
messagerie électronique |
Retour en haut
Numéro 16
Novembre 2003
D TAGERFA I Ɣ-Ţ-IGAN
(ukkis seg wedlis Tuɣalin
d tulluzin nniḍen, ayamun2003)
_ Ihi, uggaɣ ur teẓriḍ
ara acimi, seg wasmi tebda ddunit, Nutni zwaren-aɣ ɣer tmussni, zgan asurif ɣer
zdat, nekkni asurif ɣer deffir ? Nek nniɣ-as : _ Ur ak-ţzuxxuɣ ara
aql-i bateɣ, a Dda-Muḥ, wissen, ma d ssebba tella tella. _ Amek, ur teẓriḍ
ara daɣen acimi berriket tgerfa ? Dɣa, yebda la
yi-d-yesseftuy acimi akka i ɣ-yuɣal ddkir s aɛrur, xerben-aɣ lexyuḍ, neggumma
ad nezdi aqerru, yezga fell-aɣ uzaylal, armi i ɣ-zwaren ɣer tal tama n
tmussni. Kra yeḍran yid-neɣ armi tella ssebba : yak d tagerfa i ɣ-ţ-igan ! Tuɣal dayen d
tannumi, kra n tikkelt ara d-nemlil,
ad d-yaf ɣef wacu ara d-igerrez inan. Mi ara yeɣli deg umeslay, ulac win ara
t-id-yeṭtfen, win yellan zdat-s i yas-d-yeggran d asefled. Yebda yeţţawi-d
awal winna ifazen ɣur-s, ɣef teqsiṭ n tgerfa akked leQbayel d iRumyen. Tamacahuţ-a, kemseɣ-ţ
awal awal, yak ahat nnig 100 iberdan nek selleɣ-as, acu, iwakken ur as-tedduɣ
ara di nnmara, ilaq ad rreɣ iman-iw amzun ass-a kan ara ţ-id-yawi : yak tura
Dda-Muḥ, texreb ṭtbiɛa-as acemma kan akka ad yennuɣni. Ussan i s-d-yeggran, lxiq yegget fell-as, degmi
limer ad yaf Dda-Muḥ,
inan i d-yeţţawi, ad as-tiniḍ d axiḍi i ten-yeţxiḍi. Tal tikkelt irennu-yasen
kra neɣ itekkes deg-sen : awal, tawinest, imesli neɣ araqi (*), ha ad ɣlin ha
ad rnun. Daɣ taqsiṭ-a, mačči akken i ţ-id-yeţţawi ass-a ara ţ-id-yawi ass nniḍen.
Tideţ yellan, ameslay n Dda-Muḥ lhejna yid-s tezga. Abrid-a,
tilkin i d-tezreɛ fell-aɣ tgerfa, _
Ihi, a mmi, tamsalt-a gar-aɣ yid-sen, mačči n wass-a _
Yak, a Dda-Muḥ, ɣileɣ tennumeḍ teqqareḍ : ulac aṭtan _
Win ibubben daɛwessu _ Ɣef wakka ţwaliɣ, iwakken ad tekkes fell-aɣ,
ilaq imdanen ad cemṛen i iɣallen-nsen, win ixeddmen drus ad yexdem aṭas, win
yeţserriḥen i ufus-is ilaq ad t-yeṭtef cwiṭ, ad afen lufa, ad yekkes laẓ, ad
tekkes fell-aɣ lihana. _
Aha ihi ! Ayen yakk i k-in-mmeslayeɣ, uggaɣ i waḍu, a yiwen umeɣbun ! Neɣ
amar Nniqal ad as-ssusmeɣ,
ad rreɣ iman-iw llzeɣ, maca amzun inǧeɛ-iyi-d kra. Tewnef(*) tamcumt tebɣa ad tsell i wayen ara
d-yesnulfu daɣen abrid-a. Ilaq ad nejbed ameslay alamma idegger tilisa, ulac
aɣilif ma yennuɣna kra ass-a, nniɣ-as : _
Wellah ar s nniyya-w, a Dda-Muḥ, d aya Imeslayen-iw
ẓriɣ anida ara awḍen, ad t-wten di rrqiq amzun d anzel ɣef wayug. Imir taɣect-is
yellan ters, tebda teţţali d asawen : _
Uggaɣ tebɣiḍ ad tawiḍ ddnub-iw, amɣar aciban teǧǧiḍ-t yebbeḥbeḥ meskin di
rrayaɛ ! Ayen yakk i k-in-qqareɣ ata-n _ Jmaɛ-liman, a
Dda-Muḥ, ar d ayen i yellan deg wul ara k-in-qqareɣ. A ur awḍeɣ, ma d nek ara
yettahin fell-ak. Takewt nekkaw, ilaq ad nesfezwi ad nḍegger akkin azaylal,
mi ncemmeṛ i iɣallen ad aɣ-d-yuɣal wul ɣef uxeddim, am nekkni am yemdan-a tḥemmel
tgerfa ! _ Ihi, ad ak-in-rnuɣ
awal neɣ sin, yerna i-mi i k-ḥemmleɣ, xdem neɣ qim, sfulleḥ neɣ qim, smir
tidi-k akken i k-yehwa, err aglim-ik ad yuɣal d ayeddid, ur teţţekkes ara daɛwessu
alamma tekkes ssebba yentellen, tinna i ţ-id-yesseɣlin fell-aɣ. D wa i d ixef-is, ulac abrid nniḍen. _ I keč, a Dda-Muḥ, ssebba yentellen amek i
ţ-twalaḍ, meqqar ma tezmer ad tekkes neɣ nndeh. _
Twalaḍ, ay uccen, tuɣal tgersa s aḍref, keč tuɣaleḍ-d ɣer webrid ! Ziɣ ma
mmeslayeɣ-k tuklaleḍ, werɛad i k-yeffiɣ wul ɣef tmussni, ad d-iniɣ ahat yelha
ma mliɣ-ak kra. Yerna ayen ara k-iniɣ, ad t-tafeḍ yečč Nekk,
tewnef tuza-yi, degmi _
Acu i k-yuɣen ass-a, a Dda-Muḥ, si melmi akka yella limin gar-aneɣ ? _
Nniɣ-ak ad cerḍeɣ fell-ak taɣawsa : ad iyi-teggaleḍ, ma tesserseḍ ayen ara
k-in-iniɣ deg uǧirnan, ɣur-k anida i d-iteddu yisem-iw. _ Acuɣer akka, a
Dda-Muḥ ? Aɛni d lɛib ma yedda-d yisem-ik deg uǧirnan ? Ziɣ d tideţ kunwi s
yemɣaren, kra yellan d amaynut, ɣur-wen d lɛib ! Ur yeţţunefk ara ! _ Mačči d lɛib,
maca At-Lbaḍna, Lqum-n-tteǧǧal, wid yakk izedɣen igenni d ddew-tmurt, ugin
win yemmalen lbaḍna i uwerdan. _ Amek ? Nek tsemmaḍ-i d awerdan, yak icerk-aɣ wakal, cerken-aɣ
idammen. Aɛni teţţuḍ keč d jeddi temyekkem-d, temqarabem akken ilaq ! Cfiɣ-d am wass-a asmi i yi-d-teţţawiḍ ɛirquc. Wah, a Dda-Muḥ da tḥuzaḍ-iyi-d ! _ Ḥaca ḥaca, a
yir-qerru, mačči d keč i yeţţusemman d awerdan, ɣur-i iwerdanen d widak nniḍen,
widak-nni yakk yeqqaren iǧirnanen ; yal wa acu d lǧens-is, wa d aRumi, wa d
anGlizi, wa d aṬerki, ahat ma yebɣa Ṛebbi ula d iCinwaten llan gar-asen.
Acimi akka ara sen-mleɣ lbaḍna yerna ad yeddu yisem-iw ! Awal ad ak-t-in-alseɣ
: la k-qqareɣ, Ssadaţ-imeɛzuzen imezga yid-neɣ, At-Igenni d tmurt, ur ḥemmlen
ara win yeţcemmiṛen i Lbaḍna. Keč ma yehwa-yak ad terzeḍ taɛekkazt-nsen, erẓ-iţ,
ma d nek fiḥel ma tegliḍ yiss-i ! Ihi, isem-iw, ilaq ad iyi-teggaleḍ ma yeffeɣ-d,
ama deg uǧirnan ama deg tiliẓri, ama deg wanida nniḍen. Neɣ ma tugiḍ ad
iyi-teggaleḍ, nek meqqar ad ssusmeɣ ; acu ar i-yawin anida ur ilaq nek ur
i-terra tmara ? Acimi akka ara d-agmeɣ lhem i iman-iw, nek iles-iw zemreɣ-as.
Tura ad geɣ aleggam i yimi-iw ! Aḥeq
iɣsan n at laxert, dɣa ma rniɣ-ak-d awal. _ Aḥeq
Ssadaţ-Imeɛzuzen, At-Igenni d Tmurt, ma yedda-d yisem-ik anida _
Tura mi teggulleḍ, aẓ-d ɣur-i, efk-iyi-d tameẓzuɣt kra yellan ad as-tesleḍ. Aqadum-is,
imir Dda-Muḥ iqdef-iyi, s tideţ-is i yeţmeslay, s nniyya-s mačči d aqesser,
mačči d urar ayen i-wumi i d-yestufa. Tewnef tuza-iyi, tenneɣl-d fell-i
allarmi celɛeɣ dayen s waṭas ! Kniɣ
ɣur-s, acu ara d-yessuffeɣ daɣen ass-a. Yak ula d nek qqureɣ, uɣaleɣ d ablaḍ,
ṭtfeɣ aɣesmar-iw, idmaren-iw, ulac asnuffes, aql-aɣ taqerrut ɣer tqerrut
amzun ad nembaraz, amzun ma tella kra n tekti meqqar fiḥel ma tenser. D ṭtmaɛ
yewwi-iyi, ahat yiwen wass, ma nezmer ɣas Ɣas ẓriɣ
ayen ara d-yini Dda-Muḥ, mačči d ayen ara yeldin tiwwura igenwan, neɣ tid
yeţţawin ɣer tmura anida tudert mačči d awal D
awezɣi, Aha°, Dda-Muḥ Lḥasun,
Dda-Muḥ
Maca
akken tebɣu tili tmussni-ines, ahat tezmer ad aɣ-tesfeḍ cwiṭ i wallen
yesmunddel uɣemɣum i d-iɣellin. Ihi kniɣ ɣur-s, fkiɣ-as tameẓzuɣt, qqureɣ,
ibedd wezwu deg _ Ad
tfakk daɛwessu, asmi ara s-irad Ṛebbi-ameɛzuz, ad as-yeg tilisa wucbiḥ
Ugellid-Ameqqran. Melmi ara s-irad ? Aql-ak tḥareḍ, a win yezgan d aqlileḥ ! Ad as-irad,
asmi ara rren aḍar, ad ten-id-tuɣal nniyya n wat zik, ad ggten medden wid
yellan d igellilen, ass-nni ad yaweḍ lḥedd-is, ad kfunt fell-aɣ tlufa.
Ageffur ad yekkat seţţa wussan seţţa wuḍan, aman ad d-ɣlin seg igenni yerna
ad d-alin seg uzegza. Kra yellan yumes ad yirid, kra yellan yerka, ad yuɣal
zeddig. Iɣezran, isaffen akken ma llan ad d-ḥemlen, aṭas ara iɣummen seg tɣezza
d idurar ; tugeţ n tzemrin, tugeţ n tselnin ad zzrent, isekla yakk ad d-qellɛen
seg iẓuran ! Lmal agugam, wid yeţferfiren, wid yeţmuruden, wid yessurufen,
akken ma llan ad menɛen ! Ma d imdanen arraw n wergaz d tmeṭtut, amur ameqqran
ad ddun yakk deg waman : anagar urẓinen akked igellilen ara iselken ; seg
lehhu lhan d nniyya-nsen Mi
yurad kra yellan, imir ad d-ters yiwet n talwit dayen Ad
d-iɣer i tgerfa ad as-yini : « Axx, a tagerfa, tikkelt nniḍen ad am-fkeɣ
lamana : tayemmust-a, d tin n yedrimen d tmussni, ta nniḍen, d tin n telkin d
ilefḍan. Tin n telkin d ilefḍan, awi-yasen-ţ i Nutni smir-iţ fell-asen, tin n
yedrimen d tmussni smir-iţ ɣef leQbayel !” Abrid-a,
tagerfa ad as-taɣ awal i Ṛebbi-ameɛzuz, ad ţ-yawi ṭtmaɛ ad ţ-id-tuɣal temlel
! Mi tessaweḍ lamana ɣer wanida tlaq, imir-nni ad yuɣal yifer-is akken yella
zik deg temlel yugar adfel, yal incew deg-s ameččim. Dɣa
leQbayel akken ma llan, anida bɣun ilin, ama d wid yellan da ama d wid
yennejlan, ama d wid izuɣar ama d wid idurar, ama d win teẓgi ama d wid n
tniri, ad fakkent fell-asen telkin, tidderɣelt d lihana deg wallaɣ neɣ deg
ugerbuz : ad fakken fell-asen laẓ d ilefḍan itezzin i yiri d timmaḍ iseggasen
aya. Ad neṛwu. Ad nissin tilelli. Ad nemlil lehna. Ad nili akken nebɣa ! Imir-nni, tagerfa
ad tuɣal d tamellalt am uyefki, ad taɣ amekkan gar-aneɣ, ulac win ara ţ-yatraren
! Ddunit ad teddu akken ilaq, yal wa deg tesga-s, ulac win ara yilin nnig
wayeḍ ama deg icettiḍen ama deg wučči, neɣ deg wafud, ad nili yakk nemsawa,
wa ur iḥeqqer wa, wa ur yeţţasem deg wayeḍ. Amgirred mi ara d-yeɣli gar-aneɣ,
s tizeṭ kan ara t-nferru, ad yuɣal am tissent ara nezzuzer i seksu ! Ass-nni dɣa, mi
tessaweḍ tgerfa lamana anida tlaq, dayen ad tfakk fell-aɣ daɛwessu ! Daɛwessu
ad tuɣal d yir aktay ara d-nesmektay, ur tessebleɛ tatut, ara yentun deg
unecfu ; yak agdud ur nceffu yeţţales i tlufa, iɣelli anida ur ilaq, annect
yebɣu yekk-it daɛwessu ad d-tesniger ɣur-s ! Ad aɣ-yemneɛ Ṛebbi di meţţu ! Kra akka i
d-yemmeslay Dda-Muḥ, udem-is ur t-teǧǧa taɣert, ad as-tiniḍ mačči d
ayla-ines, yeţţazgag irennu, lecfaṛ d icenfiren la ţţuraren urar usirem :
yumen s wacu akka yakk i d-yeqqar, yiwen wass ad yeḍru, ass-nni ad d-yakk
nesbur talaba-s. Kra akka i
d-yemmeslay, neţţa yeggar-d iman-is : yeqqar nekkni, Giɣ
aleggam i wezmumeg, nniɣ-as : _
Ihi, nekkni s wi, wissen amek ara teḍru yid-neɣ, ma ad as-neḥḍer neɣ nndeh, lǧennet
ad nteddu fell-as, nekkni nedder ! _ I-mi
akka i s-yehwa, dɣa ad nsit meqqar akken ilaq, rniɣ-as : _
Ihi, a Dda-Muḥ, ɣef wakka i ţ-id-tewwiḍ, Nutni ad aɣen tasga-nneɣ, ad mmirent
fell-asen telkin d lihana ! _ Dɣa
yezmumeg-d cwiṭ, am win i wumi yewweḍ lferḥ ɣer tgerjumt. _ Ad
uɣalen akka nella nekkni. Aql-i
tura d nek, i ikecmen deg yinan, yerna aseɣzen-iw d win-is _
Yak talsa yiwet, Nek ţmeslayeɣ ma d awal-iw uggaɣ izgel-it,
neɣ mi s-yekcem deg umeẓzuɣ ad as-d-yeffeɣ seg wayeḍ. Neţţa yeţhuzzu
aqerru-s, d ini ibbuben icubaɣ, acenfir n wadda yennejbad-d ɣer zdat, ata-n
irwel-d i winna ufella, awal-iw ɣur-s am uriḍ di llyali. Yessikkid-d ɣur-i,
timmi tekres, lecfaṛ medlen s wezgen, reṣsan deg ugemmaḍ, yeţhuzzu aqerru-s,
amzun yeqqar : « Amdan-a ziɣ ulac deg-s maḍi, ziɣ d
nniyya-nni yessegririben i t-iɛemren, mmeslay neɣ qim Dadda-k Muḥ ur teţruẓuḍ
ara fell-as kawkaw ! Mačči
Ur tdum ara tsusmi
gar-aneɣ. Yesbedd aqerru, ifukk
fell-as ahuzzu, yenna : _
Awwah ay aggaw, uggaɣ teccḍeḍ deg wawal, nniɣ-ak akka ara teḍru, ɣur-k acu i
d-trennuḍ fell-i : nniɣ-ak, ulac win i wumi buddeɣ ayen n dir, nek aman-iw la
ḥemmun ! Akka i k-d nniɣ ara teḍru, ass-nni tagerfa ad as-taɣ awal i Ṛebbi-ameɛzuz,
abrid-a ad ţ-yawi ṭtmaɛ ! D wa i d leɛqel d lmeɛqul. Nekkni, ass-nni, ad aɣ-d-ggrin
wussan, ma d Nutni, a mmi ɛziz, anida i sen-yehwa rren, tilkin ad
tent-bibben, Ass-a,
Sliman meskin ad yeffeẓ urrif, ula di laxert ! Yules-d
i wayen i d-yeqqar, ziɣ _
Ssebba n tlufa deg nezzer ass-a, d tagerfa i ɣ-ţ-ixedmen : deg umur deg ad
d-tesmir fell-aɣ tayemmust-nni n yedrimen d tmussni, tesmar-d fell-aɣ tinna n
telkin d ilefḍan, wissen ma d aɛemmed i tɛemmed neɣ d ayen nniḍen : dɣa Ṛebbi-Ameɛzuz
imsex-iţ, yesbubb-as yir lfal, ma d nekkni nedda-ţ fell-as, anida i ţ-nufa ad
ţ-nesqaqi. Tura drus i ɣ-d-yeggran ad gerrzent fell-as temsal, ad ţ-id-tuɣal
temlel, ad tuɣal am zik d abcir ara d-igellun s lferḥ, ad d-yuɣal rrbeḥ
tamurt. Ma d Nutni, ad ţ-ččen akken ilaq : tayemmust n telkin d ilefḍan, ad
d-temmir fell-asen. Ayen yuran yura, ulac tarewla zdat Ṛebbi ! Aţţa-n
teqbaylit-iw, wa yefreḥ wa yeqreḥ, akka i d ddunit, ayen nniḍen yakk d
akellex !” Tameẓla taqburt, ɣur-s ilugan, d iberdan
anida ssuffuɣen. Deg ilugan-is, Dda-Muḥ Ɣur-sen,
win i k-id-yesfunzren sfunzer-it-id ula d keč, win i k-isderɣlen tiṭ-is ilaq
ad d-temmir tiṭ-is. Tiṭ s tiṭ, tameggreṭ s tmeggreṭ. Llant kra n tɣawsiwin, ɣas
Dɣa
tamsalt n usemmeḥ, alamma s feddu. S
feddu i tzemreḍ ad d-tessiseḍ asemmeḥ, akken ad d-tuɣal talwit. Aqerru ad
d-yefdu wayeḍ. Dɣa, ass am wass-a agdud ad d-yefdu wayeḍ : iwakken ad yekkes
fell-aɣ laẓ, ad kksen fell-aɣ iɣeblan, ilaq ad d-nefdu iman-nneɣ s wegdud nniḍen
winna yennulen lehna, winna yeṛwan tezdeg taneflit. Ad nembaddal tagniţ :
nekkni ad nali, nutni ad adren, am tjeṛrart ɣer wannu. Dda-Muḥ ata-n zdat-i,
nek nggelwaɣ, neţţa amayeg-is mačči yergagi. Ɣas ẓriɣ,
_ Ɣef
wakka i d-newwi tikli, a Dda-Muḥ, aṭas aṭas ara nerǧu. _
Kra din d timucuha i wen-d-ţţawin, kunwi s yelmeẓyen teddrewḍem,
teţţamnem-ten. D taguni i kken-sganen.
Nek la k-qqareɣ, tawant-nsen akked laẓ-nneɣ drus i sen-d-yeggran ! Yak akken
i ddukkulen : nekkni ad nerwu, nutni ad llaẓen. D tagerfa i ɣ-ţ-ixedmen, Ṛebbi imsex-iţ, asmi ara
terr aḍar, ad tfakk ccedda, fell-as fell-aɣ. D aya D
tideţ Dda-Muḥ, Aṭtiwen
nɣan-iyi, seg naddam i d-yeɣlin fell-i, lecfaṛ dayen ugaren aldun, zzreɣ di
tnafa. Ddiɣ d Morphee ɣef
yiman-iw. Deg
tedla n yiḍes selleɣ-as yeţreṣsi deg imeslayen : « D tagerfa i ɣ-ţ-ixedmen !
Tfuḥant ! Imsex-iţ Ṛebbi yeḍla-yas abbux, Dda-Muḥ
mačči akka i d isem-is n tideţ, yak ggulleɣ-as! |
Numéro 16
Novembre 2003
I- TALLUNT USAYES[1] 1) Tallit n teglest[2] 2) Tallit talemmast 3) Tallit gar lqern XVII d XX 4) Anadi amiran II- TAMESLAYT USAYES 1) Tanmugit[3] 2) Turart yimdewlen 3) Timegriwt ɣer usayes Taẓuri tamezgunt tebna ɣef sin yeḥricen : Aḥric amezwaru yeɛna asayes, yess i d-yettbin wazal yuɣ
wallal deg tceqquft; aḥric wis-sin d win i wumi semman ddunit tilawt, azal-is yettbin-d, s tira d turart d usali n tira,
zdaxel usayes. Ɣas ulamma, taẓuri tamezgunt d yiwet deg tẓuriyin timezwura i yessen
wemdan, maca ilugan d wallalen i s-ilaqen akken ad taɣ amḍiq d taẓuri temmed, tekseb-iten deg useggas 1887, sɣur André Antoine. TALLUNT USAYES
1- Tallit n teglest Amezgun agriki, yennul azal i tikkelt tamezwarut deg yisefrag
yettwaheyyan i tẓallit. Turart n tceqquft tettili-d deg berra. Imferǧen ttaɣen
amḍiq i tɣimit ɣef yidis n tewrirt, ttqabalen-d asayes i d-yettwaheyyan ɣer tama
tamaddayt n tewrirt. Ɣer deffir usayes, bennun-d yiwet tɣalaṭ
i d-yettbaddiden am tedlegt[4]. Ɣer lqern 55 send sidna Ɛisa, di Rome, Pompei yebna-d axxam
amezwaru i umezgun. Ma yella turart n tceqquft deg umezgun agriki tettili di
berra, deg umezgun aṭelyani, am yimferǧen am turat n tceqquft ttilin deg
tzeqqa tedduri. 2- Tallit talemmast Deg tallit talemmast, turart n tceqquft umezgun tuɣ amur meqqer zdaxel leǧwamaɛ
n iyahuden. Seg useggas ɣer wayeḍ, bennu n wexxam umezgun yuɣal-d i yiṭelyaniyen.
Ffin-d tikti seg leqdic i d-gan wid i ten-yezwaren.
Deg tallit-a i yuɣ wexxam umezgun, udem d amaynut. Anza[5] ɣef
waya yeggra-d ar ass-a, d axxam umezgun Olympe
i d-yessuli Polladio di temdint Vicence. 3- Tallit yezgan gar lqern 17 ar lqern XX Deg ukud-a, kra win iran ad yebnu axxam umezgun, ad yeḍfer aqdac n
yimasdagen[6]
iṭelyaniyen. Seg useggas 1911 ar 1913, Auguste
Perret, yebna-d i tikkelt tamezwarut axxam umezgun s ubiṭun. Rrbeḥ sway i
d-yegla lebni-a i umezgun, d win, axxam umezgun ur yuḥwaǧ ara ad yesget deg lɛersat
i d-izeggen gar usayes d yimferǧen. 4- Anadi amiran Anadi deg umezgun deg tallit tamirant itezzi ɣef wamek ara d-tesiǧhed
atwilleh yimferǧen ɣer tceqquft umezgun. Aya iga-d aṭas umaynut deg yidis
atikni i tẓuri tamezgunt. Tikkwal d imdewlen i d-yettsubbun ɣer yimferǧen,
tikkwal d imferǧen i d-izeggen sufella webraḥ n turart, neɣ ad t-id-gren deg
tlemmast, tikkwal abraḥ n usayes itezzi am tmeqyast fell-as ttwaheyyant
tedligin n tceqquft. TAMESLAYT USAYES 1- Tanmugit Tira tamezwarut irefden isem d tanmugit, d tamedyazt i d-yura Aristote. Taẓuri n tira tamezgunt
tefukti ddaw tawsit: Anecraḥ, takesna[7], tamedyazt tanmugit,
tamedyazt ucekker atg… Ɣas akken talɣa tanmugit tebḍa ɣef waṭas
tewsiyin[8], maca d tirni-nnsent
sendent ɣer yilugan n tsekla[9] tamezgunt. Ma d tanmugit tamirant terẓa azaglu i yefkan acḥal-aya azal deg tira i
tewsit. Aya yellan segmi i d-ddehmen ɣer wannar umezgun imarayen am Kleist, Jarry, Pirandello d Artaud. D nutni i d-yefkan udem d
amaynut i tsekla tamezgunt. Seg yimar, tira tamezgunt tebḍa ɣef sin yeḥricen. Aḥric amezwaru d win
isenden ɣer umennuɣ, deg-s dɣa i d-tufrar tira n Bertǧl Brecht; aḥric wis-sin d win yugin asfari anmugi (progression
dramatique), tasekla-ya tger azeṭṭa n tira ɣef tedyant tazulalt[10]. 2- Turart yimdewlen
Seg turart n umezgun i d-yuɣen tara seg usentel[11] aṭelyani Comedia dell’arte ar turart deg umezgun
afransi, turart yimdewlen deg tallit tatrart tettnadi amek ara d-terr imferreǧ
ad iḥulfu s usentel n tceqquft am wakken yettwali deg-s, d tilawt, maççi d
turart i t-id-yetturar zdat-s yimdewwel. Ɣer lqern XX, Stanislavski
yesnulfa-d talɣa d tamaynut i turart yimdewlen. Ladɣa, ar wass-a teqqim d
lsas ṭṭafaren tugett lakulat iselmaden amezgun. Timsirin n Stanislavski, swillihent imdewwel ad
isilleɣ iman-is, ula deg uxemmem, ɣer wemdan ara d-yurar sufella webraḥ n
usayes. 3- Timegriwt ɣer usayes Seg Aristote ar wakud amiran,
amezgun yelḥa amecwar ɣezzif, akken ass-a a nwali lecɣal yeɛnan tiririn n tceqquft
sufella usayes beddlen aṭas. Asmi yezri wezgen deg lqern XIX, Richard
Wargner d André Antoine
sbedden-d ilugan i yefkan azal i tmegriwt ɣer usayes armi tuɣal d tawuri[12]
temmed deg weqdac ɣef umezgun. Tuɣal d nettat i d ticcert ilaqen akken adris
anmugi a d-yettwasenser seg tektabt, ad yekseb tarwiḥt d tudert sufella webraḥ
usayes. D timegriwt n tira n tceqquft ɣer usayes i d-ittgen azday gar waṭas
wallalen d tẓuriyin (talaba, tadlegt, tamuzigt, tafat…) Ɣas aṭas tẓuriyin i d-izeddin afud akken ad tali tceqquft, maca tal ta
deg-sen, ilaq ad tanez i yilugan n umezgun, maççi d amezgun ara yanzen i
yilugan-nnsent. Mohand
At-Ighil
|
|
Numéro 16
Novembre 2003
Le Poème:
Imaziɣen Sɣur Ferhat Mhenni (Imaziɣen-Imula)
Ukkis seg CD “I Tmurt n Leqbayel”. Ed. Berbères, 2002 Zedɣen lemwaji
n ṛrmel, Imaziɣen Yakk d idurar n
waman, Imaziɣen Zedɣen times d
wedfel Isem i ţɣiman ɣef
igelman Zedɣen Atlas
yakk d Tell I ɣef i
d-ggman. Zedɣen amadaɣ
tiẓgi, Imaziɣen Ɣef tɣaltin ssersen tudri, Imaziɣen Ḍsan i yal
inebgi Yis-sen i ɣeḍmen
tigedrin Sseḥra si lxir tneggi Nutni ur t-ẓrin. Zedɣen tama n
bessif Zedɣen terẓeg n
wussan Amezuy d asif Yessemsan Lateṛ ansi i
d-usan Ay iṭij n
wussan uxsif A tafat-sen
yensan Sɛan tiṭ ad tsif Idisan n kra n
wid yeksan. Zedɣen ccwafa
n tatut, Imaziɣen Ceffun Yal wa iɛedda
aḥtut D webrid i
s-iwehha Amezruy win
yebɣan yaru-t Zedɣen amezruy
ukermus, Imaziɣen Bu tsebbaḍin
ukellex, Imaziɣen I ten-rran d
tarwa n lmus Mm-teẓgi yezgan
tellex Win irewlen ɣef
wammus Ad yeclex. D icerrig d tɣersi Izedɣen d timura Armi tiwwa N usteqsi ţţawin ɣer beṛra Win yeffɣen ur
d-yusi Yeṛwa tatut n
tmara Armi taggara Yesteqsi Temḍelt ɣer tara Zedɣen ismawen i
sen-fkan, Imaziɣen Barbares, Mauros, Igtulen, Numides d Nord-Africains Ger waɛraben i
ten-meṭlen Ɣas d Imaziɣen
ansi kken i cettlen. Zeɣen idles
tutlayin, Imaziɣen Si lemqadra n
iɣerfan, Imaziɣen Am warrac am teḥdayin Lemden ɣer widak
yecfan Ass-a Imaziɣen
Myufan. Zedɣen tulayt
i bɣan Tamaziɣt
teqqim d lsas Ad qablen rrṣas Wala ad t-ǧǧen
i win i ţ-yenɣan Imaziɣen ǧǧan
isɣan Heddṛen s
yiles afessas Yal wa d aɛessas Ɣef ddaqem-a i
iminɣan. Zedɣen tirga n
tdukkli, Imaziɣen Tadukkli ar
tura d tirga, Imaziɣen Ɣur-sen yixen
umulli 20 yebrir i
d-yezga S-syin i d
nebda tikli I tenguga. Zedɣen tikli s
umured, Imaziɣen Teddun kan akken
zemren, Imaziɣen Azekka s
wecrured Tal tazwayt
ar-d as-kkren Lemri-nsen mi
yessared Ur teffren. Zedɣen tamurt n
lehhu, Imaziɣen Yesdukkel yisem n
Tmazɣa, Imaziɣen Ad nekkes ssbiɣa
i tlisa I d-igan
Amacahu Ɣef lbaṭel ad
nnehhu afus-nneɣ werǧin
yenɣa d agellid Laɣa s Tmaziɣt
tugdut ad telḥu. |
Numéro 16
Novembre 2003
Adresse
de messagerie électronique :
Adresses Web:
tanemmirt, i kra iẓuren ayamun, cyber-tasàunt
n tsekla imaziàen, ar tufat !
@Copyright ayamun 2003
Dernière révision : 19 Novembre 2003